Müəllif: Gülnar Əhmədli, Banco.az
Dünyanı yoxsulluqdan xilas etməli olduğu düşünülən mikrokredit ideyası gözlənilən nəticəni verməyib. Bu modelin yaradıcısı Məhəmməd Yunus 2006-cı ildə yoxsulluğun azaldılmasına verdiyi töhfəyə görə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüb. Onun əsas ideyası ənənəvi bank xidmətlərindən yararlana bilməyən yoxsul insanlara kiçik kreditlər vermək, onların öz bizneslərini qurmasına və gəlir əldə etməsinə imkan yaratmaq idi. Lakin zaman keçdikcə mikromaliyyə sektoru kommersiyalaşdı və yüksək faizli kreditlər, həddindən artıq borclanma və sərt borc yığımı üsulları ciddi problemlərə səbəb oldu.
Mikrokreditlər bəzən vəziyyəti daha da ağırlaşdırır
Mikrokreditlərin əsas məqsədi yoxsul insanların iqtisadi vəziyyətini yaxşılaşdırmaq olsa da, müxtəlif ölkələrdə aparılan araşdırmalar bunun hər zaman baş vermədiyini göstərir. Həddindən artıq kreditləşmə bəzi ölkələrdə borc böhranlarına səbəb olub. Yüksək faiz dərəcələri və kreditorların təzyiqi nəticəsində insanlar ev və torpaqlarını itirib, bəzi hallarda isə yeni kredit götürərək köhnə borclarını ödəməyə məcbur olublar. Beləliklə, yoxsulluqdan çıxmaq üçün nəzərdə tutulan kreditlər bəzi borcalanları daha ağır maliyyə vəziyyətinə salıb.
Mikrokredit ideyasının əsası 1970-ci illərdə Banqladeşdə qoyulub. İqtisadçı Məhəmməd Yunus kənddə kiçik bizneslə məşğul olan, lakin material almaq üçün borc götürməyə məcbur qalan qadınlarla tanış olduqdan sonra onlara kiçik məbləğdə kredit verməyə başlayıb. Bu təcrübə sonradan 1983-cü ildə Yunusun yaratdığı Grameen Bankının əsasını təşkil edib. Modeldə borcalanların bir-birinə zəmanət verməsi nəzərdə tutulurdu və əsas məqsəd ənənəvi bankların kredit vermədiyi insanlara maliyyə çıxışı yaratmaq idi.
Yunusun yanaşması qısa müddətdə bütün dünyada yayıldı. Mikrokreditlər yoxsulluqla mübarizə, kiçik sahibkarlığın inkişafı və xüsusilə qadınların iqtisadi imkanlarının artırılması üçün mühüm vasitə kimi təqdim olunmağa başladı. Lakin sektora böyük bankların, investisiya fondlarının və digər maliyyə qurumlarının daxil olması ilə mikromaliyyənin mahiyyəti dəyişməyə başladı. Mənfəət əldə etmək məqsədi ön plana keçdikcə kreditlərin faizləri yüksəldi və borcalanların maliyyə yükü artdı.
Bəzi ölkələrdə mikromaliyyə təşkilatları ilkin məqsəddən uzaqlaşaraq biznes qurmaq üçün deyil, gündəlik istehlak xərcləri, ev təmiri və mövcud borcların ödənilməsi üçün kredit verməyə başladılar. Bu isə insanların yeni borc götürərək köhnə borclarını bağlamasına və borc dövrəsinə düşməsinə səbəb oldu.
Məsələn, Kambocada mikrokredit bazarının sürətli böyüməsi nəticəsində bir çox ailələrin borc yükü ciddi şəkildə artıb. Kreditlərin bir hissəsi ev və torpaq təminatı ilə verildiyi üçün borclarını ödəyə bilməyən insanlar əmlaklarını itirmək riski ilə üzləşiblər. Bəzi hallarda isə köhnə krediti ödəmək üçün yeni kredit götürmək geniş yayılıb. Bu vəziyyət mikrokreditlərin yoxsulluğu azaltmaq əvəzinə, bəzi hallarda onu daha da dərinləşdirə biləcəyinə dair narahatlıqları artırıb.
Meksikada da yüksək faizli kreditlərin borcalanları çətin vəziyyətə saldığı hallar qeydə alınıb. Pandemiya dövründə işini itirən bir qadın torpaq sahəsinin ödənişi üçün illik 100 faizlə kredit götürüb, daha sonra isə digər borclarını ödəmək üçün yenidən borclanıb. Nəticədə eyni anda bir neçə kreditin ödənişi ilə üzləşib və borc yükündən çıxa bilməyib.
Bununla belə, mikrokreditlərin tamamilə faydasız olduğunu demək də doğru deyil. Məsuliyyətli şəkildə tətbiq olunan mikromaliyyə insanların gəlir əldə etməsi, kiçik biznes qurması və gözlənilməz xərcləri qarşılaya bilməsi üçün imkan yarada bilər. Problem daha çox kreditlərin yüksək faizlə, borcalanın ödəmə qabiliyyəti nəzərə alınmadan verilməsi və borc yığımı prosesinin sərtləşməsi ilə bağlıdır.
Məhəmməd Yunus da sonradan mikrokredit ideyasının mənfəət əldə etmək vasitəsinə çevrilməsindən narazılığını bildirib. Onun fikrincə, mikromaliyyənin əsas məqsədi yoxsullara kömək etmək olduğu halda, bəzi qurumlar bu modeli kommersiya maraqları üçün istifadə etməyə başlayıblar.
Beləliklə, mikrokredit ideyası ilkin mərhələdə yoxsulluğun azaldılması və maliyyə imkanlarının genişləndirilməsi üçün mühüm yenilik hesab edilsə də, onun kommersiyalaşması bir sıra problemlər yaradıb. Yüksək faizlər, həddindən artıq borclanma və nəzarətsiz kreditləşmə mikrokreditlərin bəzi hallarda yoxsulluqdan çıxış yolu deyil, əksinə, borc asılılığının mənbəyinə çevrilməsinə səbəb olub. Digər tərəfdən, düzgün tənzimlənən və sosial məqsədlərə yönələn mikromaliyyə hələ də aşağı gəlirli insanların maliyyə xidmətlərinə çıxışını artıran vasitə olaraq qalır.
Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin!!
