Müəllif: Amin Məmmədov, ekspert
Müasir dövrdə dünya iqtisadiyyatı sürətli inkişafla yanaşı, iqlim dəyişikliyi, ətraf mühitin çirklənməsi, təbii ehtiyatların tükənməsi və sosial bərabərsizlik kimi qlobal problemlərlə üzləşir. Bu problemlərin həlli məqsədilə beynəlxalq təşkilatlar və dövlətlər iqtisadi inkişafın yeni modelini – dayanıqlı inkişaf konsepsiyasını ön plana çıxarmışlar. Dayanıqlı inkişaf dedikdə hazırkı nəslin ehtiyaclarının gələcək nəsillərin öz tələbatlarını ödəmək imkanlarını məhdudlaşdırmadan təmin edilməsi başa düşülür. Bu konsepsiya iqtisadi artım, sosial rifah və ətraf mühitin mühafizəsi arasında tarazlığın qorunmasını əsas məqsəd kimi müəyyən edir.
Dayanıqlı inkişaf anlayışı 1987-ci ildə Brundtland Komissiyasının hazırladığı “Our Common Future” hesabatında geniş şəkildə izah edilmiş, daha sonra isə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən qlobal inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri kimi qəbul olunmuşdur. 2015-ci ildə BMT tərəfindən qəbul edilən 2030 Dayanıqlı İnkişaf Gündəliyi və onun tərkib hissəsi olan 17 Dayanıqlı İnkişaf Məqsədi (Sustainable Development Goals – SDGs) yoxsulluğun azaldılması, keyfiyyətli təhsil, təmiz enerji, məsuliyyətli istehsal və istehlak, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə və digər mühüm sahələr üzrə dövlətlərin fəaliyyət istiqamətlərini müəyyən etmişdir.
Dayanıqlı inkişaf məqsədlərinə nail olunması yalnız dövlət siyasəti ilə mümkün deyil. Bu prosesdə maliyyə sektorunun, investorların və biznes subyektlərinin də fəal iştirakı tələb olunur. Məhz bu zərurət yaşıl maliyyə anlayışının meydana gəlməsinə və sürətlə inkişaf etməsinə səbəb olmuşdur. Yaşıl maliyyə ekoloji cəhətdən təhlükəsiz layihələrin maliyyələşdirilməsini təşviq edir, ESG prinsipləri isə müəssisələrin fəaliyyətinin yalnız maliyyə göstəricilərinə deyil, həm də onların ətraf mühitə, cəmiyyətə və idarəetmə keyfiyyətinə təsirini qiymətləndirir.
Son illərdə dünya maliyyə bazarlarında yaşıl istiqrazların həcmi sürətlə artmış, iri investisiya fondları ESG meyarlarını investisiya qərarlarının ayrılmaz hissəsinə çevirmişdir. Bu tendensiya göstərir ki, gələcəyin iqtisadi inkişaf modeli yalnız mənfəət əldə etməyə deyil, eyni zamanda ətraf mühitin qorunmasına, sosial məsuliyyətin artırılmasına və şəffaf korporativ idarəetmənin formalaşdırılmasına əsaslanır.
Bu məqalənin məqsədi yaşıl maliyyə və ESG anlayışlarının mahiyyətini izah etmək, onların əsas xüsusiyyətlərini, qarşılıqlı əlaqəsini, tətbiq sahələrini və Azərbaycanda inkişaf perspektivlərini elmi baxımdan təhlil etməkdir.
Bu məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyi və BP Azərbaycanın maliyyə yardımı ilə Azərbaycan Mühasiblər və Risk Peşəkarları Assosiasiyası tərəfindən həyata keçirilən "Yaşıl maliyyə və iqlim risklərinin idarəedilməsi üzrə peşəkar inkişaf proqramı" layihəsi çərçivəsində hazırlanmışdır və layihə üzrə maarifləndirmə fəaliyyətlərinin tərkib hissəsidir.
Yaşıl maliyyənin mahiyyəti və əsas xüsusiyyətləri
Yaşıl maliyyə (Green Finance) ekoloji baxımdan dayanıqlı iqtisadi fəaliyyətin maliyyələşdirilməsinə yönəlmiş maliyyə mexanizmlərinin, investisiya alətlərinin və siyasətlərin məcmusudur. Onun əsas məqsədi iqtisadi inkişafı təmin etməklə yanaşı, ətraf mühitin qorunmasına, karbon emissiyalarının azaldılmasına, enerji səmərəliliyinin artırılmasına və iqlim dəyişikliyinin mənfi təsirlərinin minimuma endirilməsinə töhfə verməkdir.
Ənənəvi maliyyə sistemi əsasən layihələrin gəlirliliyinə diqqət yetirdiyi halda, yaşıl maliyyə investisiyaların ekoloji və sosial təsirlərini də qiymətləndirir. Bu yanaşma nəticəsində maliyyə vəsaitləri bərpa olunan enerji, ekoloji nəqliyyat, yaşıl tikinti, tullantıların idarə olunması, su ehtiyatlarının qorunması və enerji səmərəliliyinin artırılması kimi sahələrə yönəldilir.
Yaşıl maliyyənin əsas alətlərinə yaşıl istiqrazlar, dayanıqlı kreditlər, ESG investisiya fondları, yaşıl sığorta məhsulları və dövlət tərəfindən təqdim edilən ekoloji təşviq proqramları daxildir. Xüsusilə yaşıl istiqrazlar son illərdə beynəlxalq maliyyə bazarlarında ən sürətlə inkişaf edən maliyyə alətlərindən biri hesab olunur. Bu istiqrazlar vasitəsilə cəlb olunan vəsaitlər yalnız ekoloji baxımdan faydalı layihələrin maliyyələşdirilməsinə yönəldilir.
Yaşıl maliyyənin inkişafı həm dövlətlər, həm investorlar, həm də biznes subyektləri üçün mühüm üstünlüklər yaradır. Bu yanaşma enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə, innovativ texnologiyaların tətbiqinə, yeni iş yerlərinin yaradılmasına və uzunmüddətli iqtisadi sabitliyin təmin edilməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda ekoloji risklərin azalması investisiya mühitinin yaxşılaşmasına və maliyyə sisteminin daha dayanıqlı olmasına müsbət təsir göstərir.
ESG konsepsiyası və onun əsas komponentləri
ESG (Environmental, Social, Governance) anlayışı müəssisələrin fəaliyyətinin yalnız maliyyə nəticələri əsasında deyil, həm də ətraf mühitə təsiri, sosial məsuliyyəti və korporativ idarəetmə səviyyəsi baxımından qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur. Son illərdə investorlar və maliyyə institutları investisiya qərarları qəbul edərkən ESG meyarlarına daha çox diqqət yetirirlər. Bunun əsas səbəbi odur ki, ESG prinsiplərinə əməl edən şirkətlər uzunmüddətli perspektivdə daha dayanıqlı inkişaf edir, riskləri daha effektiv idarə edir və cəmiyyət qarşısında daha məsuliyyətli fəaliyyət göstərirlər.
ESG konsepsiyası üç əsas komponentdən ibarətdir:
Environmental (Ətraf mühit) komponenti müəssisələrin təbii resurslardan səmərəli istifadəsini, karbon emissiyalarının azaldılmasını, enerji səmərəliliyinin artırılmasını, tullantıların düzgün idarə edilməsini və ekoloji risklərin minimuma endirilməsini əhatə edir. Bu istiqamətdə fəaliyyət göstərən şirkətlər ətraf mühitə mənfi təsiri azaltmaqla yanaşı, beynəlxalq ekoloji standartlara uyğun istehsal prosesləri qurmağa çalışırlar.
Social (Sosial məsuliyyət) komponenti müəssisənin əməkdaşlara, müştərilərə və cəmiyyətə münasibətini qiymətləndirir. Buraya işçilərin hüquqlarının qorunması, təhlükəsiz əmək şəraitinin yaradılması, gender bərabərliyi, peşəkar inkişaf imkanlarının təmin edilməsi, insan hüquqlarına hörmət və sosial layihələrin həyata keçirilməsi daxildir. Sosial məsuliyyətə önəm verən müəssisələr həm işçi məmnuniyyətini artırır, həm də cəmiyyət qarşısında müsbət nüfuz qazanırlar.
Governance (Korporativ idarəetmə) komponenti isə müəssisənin idarəetmə mexanizmlərini, qərarların qəbul edilməsində şəffaflığı, etik davranış qaydalarına riayət olunmasını, korrupsiyaya qarşı mübarizəni, risklərin idarə edilməsini və səhmdarların hüquqlarının qorunmasını əhatə edir. Güclü korporativ idarəetmə şirkətin uzunmüddətli inkişafına və investor etimadının artmasına mühüm təsir göstərir.
Yaşıl maliyyə ilə ESG arasında qarşılıqlı əlaqə
Yaşıl maliyyə və ESG bir-biri ilə sıx əlaqəli anlayışlardır. Yaşıl maliyyə ekoloji və dayanıqlı layihələrin maliyyələşdirilməsini təmin edən maliyyə mexanizmlərini ifadə etdiyi halda, ESG həmin layihələri
həyata keçirən müəssisələrin fəaliyyətinin nə dərəcədə dayanıqlı və məsuliyyətli olduğunu qiymətləndirən meyarlar sistemidir.
Məsələn, bank külək və ya günəş elektrik stansiyasının tikintisini maliyyələşdirərkən yalnız layihənin gəlirliliyini deyil, eyni zamanda layihəni həyata keçirən şirkətin ətraf mühitə münasibətini, əmək hüquqlarına əməl etməsini və korporativ idarəetmə səviyyəsini də qiymətləndirir. Bu yanaşma investisiya risklərini azaldır, maliyyə resurslarının daha səmərəli istifadəsini təmin edir və uzunmüddətli iqtisadi sabitliyə töhfə verir.
Azərbaycanda yaşıl maliyyə və ESG-nin inkişaf perspektivləri
Azərbaycan da dayanıqlı inkişaf məqsədlərinin həyata keçirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atır. Ölkədə yaşıl enerji zonalarının yaradılması, bərpa olunan enerji layihələrinin genişləndirilməsi və dayanıqlı maliyyələşdirmə mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi yaşıl iqtisadiyyata keçid prosesinin əsas istiqamətlərindən hesab olunur. Bu baxımdan yaşıl maliyyə və ESG prinsiplərinin tətbiqi həm iqtisadi inkişafın davamlılığının təmin olunması, həm də beynəlxalq maliyyə bazarlarında rəqabət qabiliyyətinin artırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Eyni zamanda, ölkəmizin tərəf çıxdığı müxtəlif beynəlxalq konvensiyalar, o cümlədən BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyası və digər əlaqədar konvensiyalar çərçivəsində üzərinə götürdüyü öhdəliklərin yerinə yetirilməsində əldə etdiyi uğurlar Azərbaycanın bu istiqamətdə qazandığı nailiyyətlərin beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən də yüksək qiymətləndirilməsinə səbəb olmuşdur.
Belə ki, 2023-cü ildə BƏƏ-də BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 28-ci sessiyasında (COP28) 150-dən çox ölkənin dəstəyi ilə növbəti – 29-cu sessiyanın (COP29) Bakıda keçirilməsi barədə qərar qəbul edildi.
COP29 çərçivəsində yaşıl iqtisadiyyat və yaşıl maliyyə məsələlərinə həsr olunmuş çoxsaylı tədbirlər, panel müzakirələri və sessiyalar təşkil olundu.
Eyni zamanda, BMT-nin digər mötəbər tədbirlərindən biri olan 13-cü Ümumdünya Şəhərsalma Forumu da 2026-cı ilin may ayında Bakıda keçirildi. Tədbir çərçivəsində yaşıl şəhərlərin inkişafı, yaşıl iqtisadiyyatın təmin edilməsində şəhərlərin rolu və dayanıqlı urbanizasiya kimi mövzular beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən geniş müzakirə olundu.
Son illərdə Azərbaycanda yaşıl iqtisadiyyatın inkişafı dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının “yaşıl zona” elan edilməsi, günəş və külək enerjisi layihələrinin həyata keçirilməsi, enerji səmərəliliyinin artırılması istiqamətində görülən işlər ölkənin dayanıqlı inkişaf strategiyasının mühüm tərkib hissəsidir.
Bununla yanaşı, maliyyə sektorunda da yaşıl maliyyə mexanizmlərinin tətbiqinə maraq artmaqdadır. Banklar ekoloji cəhətdən təhlükəsiz layihələrin maliyyələşdirilməsinə daha çox üstünlük verməyə başlayır, iri şirkətlər isə ESG hesabatlılığını inkişaf etdirərək beynəlxalq investorların tələblərinə uyğun fəaliyyət göstərməyə çalışırlar. Bu istiqamətdə beynəlxalq maliyyə institutları ilə əməkdaşlıq, yaşıl investisiyaların təşviqi və dayanıqlı maliyyələşdirmə mexanizmlərinin genişləndirilməsi Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə
Müasir dövrdə yaşıl maliyyə və ESG prinsipləri dayanıqlı inkişafın təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Bu yanaşmalar iqtisadi inkişafın yalnız maliyyə nəticələri ilə deyil, həm də ətraf mühitin qorunması, sosial rifahın yüksəldilməsi və şəffaf korporativ idarəetmənin təmin edilməsi ilə uzlaşdırılmasına imkan yaradır.
Yaşıl maliyyə ekoloji baxımdan səmərəli layihələrin maliyyələşdirilməsini təşviq edir, ESG prinsipləri isə müəssisələrin fəaliyyətinin daha məsuliyyətli və dayanıqlı olmasını təmin edir. Azərbaycanın bu sahədə həyata keçirdiyi islahatlar ölkənin yaşıl iqtisadiyyata keçidini sürətləndirir və beynəlxalq maliyyə bazarlarında rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına şərait yaradır. Gələcəkdə yaşıl maliyyə alətlərinin geniş tətbiqi və ESG standartlarının daha da inkişaf etdirilməsi həm iqtisadi artımın davamlılığını təmin edəcək, həm də gələcək nəsillər üçün daha sağlam və təhlükəsiz mühitin formalaşmasına mühüm töhfə verəcəkdir.
İstifadə olunmuş ədəbiyyat
- United Nations. Transforming our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development.
- United Nations Environment Programme (UNEP). Green Finance.
- World Bank. Climate Change and Development Reports.
- OECD. ESG Investing and Sustainable Finance.
- International Finance Corporation (IFC). ESG Performance Standards.
- Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı. Dayanıqlı maliyyə və yaşıl maliyyə üzrə analitik materiallar.
- Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi. Yaşıl iqtisadiyyat və dayanıqlı inkişaf üzrə rəsmi məlumatlar.
