Müəllif:Mehin Qasımova,Banco.az
Mərkəzi Asiya iqtisadiyyatının 2025-ci ildə illik müqayisədə 6%-dən çox artacağı proqnozlaşdırılır.
Banco.az xəbər verir ki, müxtəlif metodologiyalardan istifadə edilən qiymətləndirmələrə görə, region iqtisadiyyatı 6,2% ilə 6,6% arasında artıb.
Dünya Bankı Orta Asiya iqtisadiyyatının 6,2 faiz artdığını təxmin etsə də, Avrasiya İnkişaf Bankı (AYB) 6,6 faiz artım tempi proqnozlaşdırıb. Bu artım inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarla müqayisədə diqqətəlayiqdir. AYB 2026-cı ilə qədər ABŞ iqtisadiyyatının təxminən 1,6 faiz, Avrozonanın isə təxminən 1,1 faiz artım proqnozlaşdırır, Çin iqtisadiyyatının isə təxminən 4,6 faiz artacağı gözlənilir. Əsas artım rəqəmləri güclü olsa da, iqtisadçılar inflyasiyanın, gəlir bərabərsizliyinin və xarici amillərdən asılılığın regionun gündəlik iqtisadi reallıqlarını formalaşdırmağa davam etdiyini vurğulayırlar.
Avrasiya İnkişaf Bankının (AYB) məlumatına görə, regionun ən böyük iqtisadiyyatı olan Qazaxıstanın 2025-ci ildə təxminən 5,9 faiz böyüməsi proqnozlaşdırılır və artımın 2026-cı ildə təxminən 5,5 faizə çatacağı gözlənilir. Bu göstərici on ildən artıqdır ki, ən güclü artım templərindən birini təmsil edir. Neft hasilatı ölkə iqtisadiyyatının əsas artım amillərindən biri olaraq qalmaqdadır. Tengiz yatağında istehsalın gözləniləndən daha tez artması artıma səbəb oldu. Bundan əlavə, maşınqayırma və metal sektorlarında istehsal sənayesinin genişləndiyi və müxtəlif bölgələrdə yeni fabriklərin fəaliyyətə başladığı bildirildi.Qeyd edilib ki, artan gəlirlər mənzil və avtomobil kreditlərini dəstəkləyib, daxili turizm isə artıma töhfə verib. Rəsmilər enerjiyə yönəlmiş artımın məhdudiyyətlərindən xəbərdar olduqlarını və Xəzər dənizi üzərindən nəqliyyat dəhlizlərinə və emal sənayesinə investisiyaların qoyulduğunu bildiriblər. Digər tərəfdən, 12,3 faiz ətrafında olan inflyasiyanın alıcılıq qabiliyyətini məhdudlaşdırmağa davam etdiyi və yüksək faiz dərəcəsi mühitinin ev təsərrüfatlarının xərclərini azaltdığı qeyd olunur.
Özbəkistanda islahatlar və ixraca təsir EDB-nin məlumatlarına görə, Özbəkistanın 2025-ci ildə 7,4 faizlik artım tempi ilə regionda ən sürətlə böyüyən iqtisadiyyatlardan biri olacağı proqnozlaşdırılır. 2026-cı ildə isə artımın 6,8 faizə çatacağı gözlənilir. Ölkənin ümumi daxili məhsulu son doqquz ildə təxminən 56 milyard avrodan 133 milyard avrodan çox artıb, adambaşına düşən gəlir də əhəmiyyətli dərəcədə artıb. 2025-ci ilin ilk doqquz ayında əsas kapitala investisiyalar 15 faizdən çox, ixrac dəyəri isə 33 faizdən çox artıb. Yüksək qlobal qızıl qiymətləri ixrac gəlirlərində həlledici rol oynadı. Xidmət sektorunun iqtisadiyyatdakı payının artdığı və rəqəmsal xidmətlərin xüsusilə diqqət çəkdiyi qeyd edildi. Prezident Şavkat Mirziyoyev 2025-ci ilə qədər təxminən 5 milyon insanın müntəzəm gəlir əldə edəcəyini və 1,5 milyon insanın yoxsulluq həddindən artıq artacağını açıqladı. Mənzil və avtomobil satışlarında da əhəmiyyətli artımlar qeydə alınıb. Digər tərəfdən, Dünya Bankı özəl sektorun gücləndirilməsinin, ÜTT üzvlüyünün və rəqabət mühitinin yaxşılaşdırılmasının davamlı artım üçün zəruri olduğunu vurğuladı.
Qırğızıstan və Tacikistanda sürətli genişlənmə AYİB-in hesablamalarına görə, Qırğızıstan Respublikası 2025-ci ildə regionda ən sürətlə böyüyən iqtisadiyyat olacaq və artım 10,3 faiz təşkil edəcək. Artımın 2026-cı ildə 9,3 faizə çatacağı gözlənilir. Bu arada, Tacikistan iqtisadiyyatı pul köçürmələri və dövlət investisiyaları sayəsində böyüməyə davam edib. Ekspertlər bildirirlər ki, son sürətli artımın bir hissəsi Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra ticarət və logistika axınlarındakı dəyişikliklərdən qaynaqlanır. Onlar həmçinin yüksək artım templərinin investisiya boşluğunun aradan qaldırılması prosesini əks etdirə biləcəyini irəli sürürlər.
Azərbaycan enerji və logistika mərkəzi kimi öz rolunu qoruyub saxlayır. Coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiyanın bir hissəsi olmasa da, regionla güclü iqtisadi əlaqələri olan Azərbaycan daha mülayim artım yaşayır. BVF-nin hesablamalarına görə, Azərbaycan iqtisadiyyatının 2025-ci ildə təxminən 3 faiz artacağı gözlənilir. Lakin Dünya Bankı və Asiya İnkişaf Bankı artımın 2,4-2,6 faiz arasında olacağını proqnozlaşdırır. İqtisadiyyatın neft və təbii qaz ixracına əsaslandığı və enerji gəlirlərinin Xəzər tranzit dəhlizləri də daxil olmaqla infrastruktur investisiyalarına yönəldildiyi bildirilir. Son illərdə regionla Avropa və Türkiyə arasında ticarət yollarının əhəmiyyəti artmışdır. İnflyasiya və gəlir fərqləri əsas məsələlərdir. Artım rəqəmlərinə baxmayaraq, inflyasiya Mərkəzi Asiyada əsas problem olaraq qalır. Beynəlxalq təşkilatların hesablamalarına görə, 2025-ci ildə inflyasiya Qazaxıstanda təxminən 12 faiz, Qırğızıstanda 9 faiz, Özbəkistanda isə 7-8 faiz arasında olacaq. Yüksək borclanma xərclərinin ev təsərrüfatlarının xərclərini məhdudlaşdırdığı, ölkələr arasında gəlir fərqlərinin davam etdiyi deyilir. Qazaxıstanda adambaşına düşən gəlir təxminən 14.000 dollardır , Özbəkistan və Qırğızıstanda isə bu rəqəm daha aşağıdır.
İqtisadçılar qeyd edirlər ki, regionda artım Çin iqtisadiyyatında potensial yavaşlama, əmtəə tələbatındakı dəyişikliklər və geosiyasi inkişaflar kimi xarici risklərə qarşı həssasdır. Dünya Bankı qlobal ticarətdəki qeyri-müəyyənliklər səbəbindən regional artımın 2026-cı ildə 5 faizə, 2027-ci ildə isə 4,6 faizə düşə biləcəyini proqnozlaşdırır. Ekspertlərin fikrincə, Mərkəzi Asiya ölkələri üçün əsas məqsəd yüksək artım templərini məhsuldarlıq, gəlir səviyyələri və institusional potensialın davamlı inkişafına çevirmək olacaq.
