Müəllif: Şəbnəm İbrahimxəlilova,Banco.az
Süni intellekt iş proseslərini dəyişdikcə əmək bazarında tələb olunan bacarıqlar da yenilənir. Məlumatlarla işləmək, texnologiyadan düzgün istifadə etmək, analitik düşünmək və mürəkkəb problemləri həll etmək getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır. Bununla yanaşı, yaradıcılıq, ünsiyyət və qərarvermə kimi insana xas bacarıqlar da öz dəyərini qoruyur. Bəs yeni iqtisadi reallıqda hansı bacarıqlar insana əmək bazarında üstünlük qazandıra bilər?
Süni intellektin inkişafı artıq yalnız texnologiya şirkətlərinin fəaliyyətinə təsir göstərmir. Marketinqdən maliyyəyə, insan resurslarının idarə edilməsindən müştəri xidmətlərinə qədər müxtəlif sahələrdə işlərin görülmə üsulu dəyişir. Əvvəllər saatlarla vaxt tələb edən bəzi tapşırıqlar indi xüsusi alətlərin köməyi ilə daha qısa müddətdə yerinə yetirilə bilir.
Bu dəyişiklik əmək bazarında mühüm sual yaradır: Əgər müəyyən işləri texnologiya daha sürətli görə bilirsə, insanın iqtisadi dəyərini hansı bacarıqlar müəyyən edəcək?
Dünya İqtisadi Forumunun 2025-ci il üçün hazırladığı “Future of Jobs Report” hesabatına görə, işəgötürənlərin 39 faizi 2025–2030-cu illər ərzində işçilərin mövcud bacarıqlarının dəyişəcəyini və ya köhnələcəyini gözləyir. Hesabatda süni intellekt və böyük məlumatlarla işləmək, kibertəhlükəsizlik və texnoloji savadlılıq gələcəkdə əhəmiyyəti ən sürətlə artan bacarıqlar arasında göstərilir.
Bununla belə, texniki biliklər yeganə üstünlük deyil. Analitik düşüncə, yaradıcılıq, çeviklik və ömürboyu öyrənmək bacarığı da işəgötürənlərin diqqət mərkəzindədir.
Süni intellekt alətlərinin yayılması ilə işçinin yalnız öz sahəsini bilməsi deyil, həmin bilikləri texnologiyanın köməyi ilə necə tətbiq etməsi də əhəmiyyət qazanır. Məsələn, marketinq mütəxəssisi süni intellektdən istifadə edərək reklam mətnlərinin ilkin variantlarını hazırlaya, müştəri rəylərini təhlil edə və müxtəlif kampaniya ideyalarını müqayisə edə bilər. Maliyyə mütəxəssisi hesabatların hazırlanmasını sürətləndirə, məlumatlardakı uyğunsuzluqları müəyyənləşdirmək üçün avtomatlaşdırılmış vasitələrdən yararlana bilər. İnsan resursları üzrə çalışan mütəxəssis isə vakansiya mətnlərinin hazırlanması və namizədlər haqqında məlumatların sistemləşdirilməsi proseslərini optimallaşdıra bilər.
Lakin burada əsas məsələ süni intellektə sual verməyi öyrənməklə məhdudlaşmır. İşçi alınan nəticəni qiymətləndirməyi, səhvləri müəyyənləşdirməyi, məxfi məlumatları qorumağı və texnologiyanın hansı hallarda etibarlı nəticə vermədiyini anlamağı da bacarmalıdır.
“OECD”nin 2026-cı ildə dərc etdiyi “Skills in the AI Age” hesabatında süni intellektin bir çox hallarda insan əməyini tam əvəz etməkdənsə, onun məhsuldarlığını artırdığı vurğulanır. Hesabat analitik düşüncə, yaradıcılıq və əməkdaşlıq kimi tamamlayıcı bacarıqların texnologiyadan səmərəli istifadə üçün əhəmiyyətini də qeyd edir. Bu baxımdan, süni intellektdən istifadə bacarığı ayrıca peşə olmaqdan əlavə, mövcud peşələrin daxilində də iqtisadi üstünlük yarada bilər.
Məlumatları təhlil etmək bacarığı niyə vacibləşir?
Şirkətlər hər gün satışlar, müştərilər, reklam kampaniyaları, xərclər və bazar tendensiyaları haqqında böyük həcmdə məlumat əldə edirlər. Lakin məlumatın çox olması özlüyündə düzgün qərar verməyə zəmanət yaratmır. Əsas məsələ həmin məlumatlardan faydalı nəticə çıxarmaqdır.
Data analitikası məhz bu ehtiyacı qarşılayır. Bu sahədə çalışan mütəxəssislər məlumatları toplayır, təmizləyir, təhlil edir və nəticələri qərar qəbul edən şəxslərə təqdim edirlər. Məsələn, satışların azaldığını görən şirkət problemin səbəbini müəyyənləşdirmək üçün məhsulların qiymətlərini, müştərilərin davranışlarını, reklam xərclərini və mövsümi dəyişiklikləri müqayisə edə bilər. Məlumatların düzgün təhlili şirkətə hansı məhsula investisiya etməyin, hansı reklam kanalını dəyişməyin və hansı müştəri qrupuna fokuslanmağın daha məqsədəuyğun olduğunu göstərir.
Analitik və tənqidi düşüncə texnologiya qədər əhəmiyyətlidir
Süni intellekt məlumatları sürətlə emal edə və müxtəlif suallara cavab verə bilər. Ancaq təqdim olunan nəticənin düzgünlüyünü qiymətləndirmək, problemin kök səbəbini müəyyənləşdirmək və mümkün riskləri nəzərə almaq yenə də insanın mühakimə qabiliyyətini tələb edir.
Dünya İqtisadi Forumunun hesabatında analitik düşüncə işəgötürənlərin ən çox əhəmiyyət verdiyi əsas bacarıq kimi göstərilir. Sorğuda iştirak edən şirkətlərin təxminən 70 faizi bu bacarığı işçi qüvvəsi üçün vacib hesab edir. Analitik düşüncə məlumatları müqayisə etmək, səbəb-nəticə əlaqələrini müəyyənləşdirmək və qərarları faktlara əsaslandırmaq qabiliyyətidir.
Yaradıcılıq və problem həll etmək bacarığı
Süni intellekt mətn, şəkil, təqdimat və proqram kodu hazırlaya bildiyi üçün yaradıcılığın iqtisadi dəyərinin
Süni intellekt reklam kampaniyası üçün onlarla ideya hazırlaya bilər. Lakin həmin ideyalardan hansının konkret auditoriyaya uyğun olduğunu müəyyənləşdirmək, şirkətin fərqləndirici xüsusiyyətlərini nəzərə almaq və yeni strategiya qurmaq insanın təcrübəsindən və yaradıcı düşüncəsindən asılıdır.
Eyni yanaşma sahibkarlıqda da keçərlidir. Texnologiyadan istifadə etməklə məhsul hazırlamaq asanlaşa bilər, amma bazarda real ehtiyacın müəyyənləşdirilməsi və müştərilərin pul ödəməyə hazır olduğu həllin yaradılması ayrıca bacarıq tələb edir. Bu səbəbdən yaradıcı düşüncənin iqtisadi dəyəri yalnız yeni ideyalar irəli sürməkdə deyil, həmin ideyaları real problemlərin həllinə çevirməkdədir.
Ünsiyyət, danışıqlar və liderlik bacarıqları
Texnologiya bir çox iş prosesini avtomatlaşdıra bilsə də, insanlar arasında etimad yaratmaq, münaqişələri həll etmək və mürəkkəb qərarları razılaşdırmaq hələ də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Müştəri ilə danışıqlar aparmaq, komanda üzvlərini ortaq məqsəd ətrafında birləşdirmək, işçilərə geribildirim vermək və əməkdaşlığı təşkil etmək kimi bacarıqlar müxtəlif sahələrdə tətbiq olunur.
Liderlik də yalnız rəhbər vəzifələr üçün əhəmiyyət daşımır. Layihənin idarə edilməsi, məsuliyyətin bölüşdürülməsi və müxtəlif mütəxəssislərin birgə fəaliyyətinin təşkili bir çox peşədə üstünlük yaradır.
Kibertəhlükəsizlik və texnoloji savadlılıq
Şirkətlər rəqəmsal sistemlərə və süni intellektə daha çox güvəndikcə məlumatların qorunması və texnoloji risklərin idarə edilməsi də vacibləşir.
Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri informasiya sistemlərini hücumlardan qoruyur, zəiflikləri müəyyənləşdirir və təhlükəsizlik hadisələrinə cavab verir. Texnoloji savadlılıq isə daha geniş anlayışdır: insanın rəqəmsal vasitələrdən düzgün istifadə etməsi, məlumatların təhlükəsizliyini anlaması və yeni texnologiyalara uyğunlaşmasıdır.
Bu bacarıqlar yalnız texnologiya şirkətlərində çalışanlar üçün vacib deyil. Banklarda, dövlət qurumlarında, pərakəndə ticarətdə və digər sektorlarda rəqəmsal sistemlərdən istifadə edən əməkdaşlar da məlumatların qorunması və təhlükəsiz iş prinsiplərini bilməlidirlər.
Bununla yanaşı, kibertəhlükəsizlik sahəsində işləmək istəyən şəxslər üçün ümumi rəqəmsal savadlılıqdan əlavə şəbəkələr, əməliyyat sistemləri, informasiya təhlükəsizliyi və risklərin idarə edilməsi üzrə daha dərin biliklər tələb oluna bilər.
Azərbaycan əmək bazarı bu dəyişikliklərə necə hazırlaşır?
Süni intellekt və rəqəmsal bacarıqların inkişafı Azərbaycanda da dövlət siyasətinin istiqamətlərindən biridir.
2025-ci il martın 19-da təsdiqlənən Azərbaycanın 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyasında ixtisaslı kadr potensialının gücləndirilməsi, təlim və təhsil proqramlarının genişləndirilməsi, ali təhsil müəssisələrində süni intellekt üzrə yeni proqramların hazırlanması kimi hədəflər müəyyənləşdirilib.
Strategiyada dövlət qulluqçuları və rəhbər şəxslər üçün süni intellekt və məlumatların idarə edilməsi üzrə təlimlərin təşkili də nəzərdə tutulur. Bu yanaşma texnologiyadan istifadənin yalnız proqramçılarla məhdudlaşmadığını, müxtəlif peşə sahələrində çalışan insanların da yeni biliklərə ehtiyac duyduğunu göstərir.
Azərbaycanda rəqəmsal bacarıqların inkişafı üçün həyata keçirilən təşəbbüslərdən biri də 4Sİ Akademiyası – Milli Proqramdır. Dördüncü Sənaye İnqilabının Təhlili və Koordinasiya Mərkəzinin məlumatına görə, proqramın 2025-ci ilin aprelindən 2026-cı ilin martınadək davam edən mərhələsində 67 mindən çox istifadəçi iştirak edib və 107 759 təlim tamamlanıb.
Proqram çərçivəsində süni intellekt, data analitikası, proqram təminatı, maşın öyrənməsi, kibertəhlükəsizlik, marketinq, maliyyə və kommunikasiya kimi istiqamətlər üzrə kurslar təqdim olunub. Bu göstəricilər Azərbaycanda rəqəmsal biliklərə marağın artdığını göstərən nümunələrdəndir. Bununla belə, təlimlərdə iştirak edənlərin sayı həmin bacarıqların əməkhaqqına və ya məşğulluğa təsirini özlüyündə sübut etmir.
Azərbaycan üçün əsas məsələlərdən biri təlim proqramlarında əldə edilən bilikləri real iş təcrübəsi ilə əlaqələndirməkdir. İşəgötürənlərin tələblərinə uyğun təhsil, təcrübə proqramları və praktiki layihələr yeni bacarıqların əmək bazarında tətbiqini asanlaşdıra bilər.
Hansı bacarıqları öyrənmək daha məqsədəuyğundur?
Süni intellekt dövründə hər kəsin proqramçıya çevrilməsi zəruri deyil. Daha məqsədəuyğun yanaşma insanın öz peşəsinə uyğun rəqəmsal bacarıqları inkişaf etdirməsi və onları analitik düşüncə, ünsiyyət və problem həll etmək qabiliyyəti ilə birləşdirməsidir.
Marketinq sahəsində çalışanlar süni intellektdən istifadə, məlumat analitikası, auditoriya araşdırması və rəqəmsal reklam alətləri üzrə biliklərini artıra bilərlər.
Maliyyə və mühasibatlıq mütəxəssisləri elektron cədvəllər, məlumatların təhlili, proseslərin avtomatlaşdırılması və rəqəmsal təhlükəsizlik sahələrinə diqqət yetirə bilərlər.
İdarəetmə və insan resursları üzrə çalışanlar məlumatlara əsaslanan qərarvermə, layihə idarəetməsi, süni intellekt alətlərinin qiymətləndirilməsi və ünsiyyət bacarıqlarını inkişaf etdirə bilərlər.
Proqramlaşdırma sahəsinə marağı olanlar proqram təminatının hazırlanması, məlumat bazaları, bulud texnologiyaları və süni intellekt sistemləri üzrə daha dərin biliklər əldə edə bilərlər.
Sahibkarlar və kiçik biznes sahibləri müştəri davranışlarının təhlili, rəqəmsal marketinq, proseslərin avtomatlaşdırılması və maliyyə planlaşdırılması üzrə biliklərdən faydalana bilərlər.
Əmək bazarında iqtisadi dəyəri yalnız bir texnologiyanı bilmək müəyyən etmir. Daha böyük üstünlük texniki bilikləri peşəkar təcrübə və insana xas bacarıqlarla birləşdirməkdən yarana bilər. Məsələn, məlumat analitikasını bilən, lakin nəticələrini izah edə bilməyən mütəxəssisin işi qərar qəbul edənlər üçün kifayət qədər faydalı olmaya bilər. Eyni zamanda, süni intellektdən istifadə edən, amma onun nəticələrini yoxlamayan işçi səhv məlumat əsasında qərar verə bilər. Əksinə, öz sahəsini yaxşı bilən, texnologiyadan düzgün istifadə edən, məlumatları təhlil edə bilən və nəticələrini aydın şəkildə təqdim edən əməkdaş şirkət üçün daha çox dəyər yarada bilər.
