Müəllif: Şəbnəm İbrahimxəlilova,Banco.az
Mənfəət var, pul yoxdur – biznesdə pul axınının əhəmiyyətiBiznesin uğuru çox vaxt satış həcmi, gəlirlilik və mənfəət göstəriciləri ilə qiymətləndirilir. Şirkətin dövriyyəsinin artması, yeni müştərilər qazanması və satışlardan gəlir əldə etməsi ilk baxışdan onun maliyyə vəziyyətinin yaxşı olduğunu göstərir. Lakin yüksək satış göstəriciləri hər zaman şirkətin sərəncamında kifayət qədər pul vəsaitinin olması demək deyil. Müəssisə mənfəətlə işlədiyi halda belə, əməkhaqqı, icarə, vergi və təchizatçı ödənişlərini vaxtında həyata keçirməkdə çətinlik çəkə bilər.
Biznes idarəçiliyində bu vəziyyət pul axınının (Cash Flow) düzgün planlaşdırılmaması ilə əlaqələndirilir. Şirkətin nə qədər gəlir əldə etməsi ilə həmin vəsaitin faktiki olaraq nə vaxt hesabına daxil olması arasında fərq var. Məhz bu fərq biznesin gündəlik fəaliyyətini davam etdirmək imkanlarına təsir göstərir.
Cash Flow nədir?
Cash Flow, yəni pul axını müəyyən müddət ərzində biznesə daxil olan və biznesdən çıxan pul vəsaitlərinin hərəkətini ifadə edir. Sadə dillə desək, şirkətin nə qədər pul qazandığını deyil, nə qədər vəsaitin faktiki daxil olduğunu və hansı istiqamətlərə xərcləndiyini göstərir.
Pul axını iki əsas istiqamətdə formalaşır. Daxilolmalara müştərilərdən alınan ödənişlər, satışlardan əldə edilən vəsaitlər, investisiyalar, kreditlər və digər maliyyə daxilolmaları aiddir. Çıxışlara isə əməkhaqqı, icarə, kommunal xərclər, xammal və məhsul alışları, vergilər, kredit ödənişləri və digər əməliyyat xərcləri daxildir.
Pul axınının hesablanması üçün əsas düstur belədir:
Xalis pul axını = Pul daxilolmaları – Pul çıxışları
Məsələn, bir şirkətin ay ərzində hesabına 100 min manat daxil olub, eyni müddətdə 75 min manat ödəniş həyata keçirilibsə, onun xalis pul axını 25 min manat müsbət təşkil edir.
Əksinə, daxilolmalar 70 min manat, çıxışlar isə 90 min manat olduqda, şirkətin xalis pul axını mənfi 20 min manat olur. Bu isə həmin dövrdə müəssisədən daxil olduğundan daha çox pul çıxdığını göstərir.
Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, müsbət pul axını avtomatik olaraq yüksək mənfəət, mənfi pul axını isə mütləq zərər demək deyil. Bu göstəricilər biznesin maliyyə vəziyyətinin fərqli tərəflərini ölçür.
Mənfəət və pul axını niyə eyni deyil?
Biznesdə ən çox qarışdırılan maliyyə anlayışlarından biri mənfəətlə pul axını arasındakı fərqdir. Mənfəət şirkətin müəyyən dövrdə əldə etdiyi gəlirlərdən müvafiq xərclər çıxıldıqdan sonra qalan məbləği ifadə edir. Pul axını isə həmin dövrdə vəsaitin faktiki olaraq nə vaxt daxil olduğunu və nə vaxt xərcləndiyini göstərir.
Tutaq ki, bir şirkət başqa müəssisəyə 100 min manatlıq məhsul satıb. Tərəflər arasında müqaviləyə əsasən, ödənişin 60 gün ərzində həyata keçirilməsi razılaşdırılıb. Şirkət məhsulu təhvil verərək satışını rəsmiləşdirir və mühasibat uçotunda müvafiq gəliri tanıyır. Lakin müştəri hələ ödəniş etmədiyi üçün həmin 100 min manat şirkətin bank hesabına daxil olmayıb.
Bu müddətdə müəssisə əməkdaşlarının maaşını ödəməli, yeni məhsul almalı, icarə və digər cari xərclərini qarşılamalıdır. Beləliklə, şirkətin satışdan gəliri və mənfəəti olsa da, gündəlik ödənişlər üçün kifayət qədər sərbəst vəsaiti olmaya bilər.
Bu vəziyyət xüsusilə iri şirkətlərlə uzunmüddətli ödəniş şərtləri əsasında işləyən kiçik və orta bizneslər üçün əhəmiyyətlidir. Çünki məhsul və ya xidmət təqdim edildikdən sonra ödənişin alınmasına qədər keçən müddət ərzində bütün əməliyyat xərcləri davam edir.
Başqa sözlə, şirkətin mühasibat hesabatında mənfəət göstərməsi onun həmin mənfəəti dərhal istifadə edə bilməsi demək deyil.
Pul axınının üç əsas istiqaməti
Maliyyə hesabatlarında pul axını adətən üç əsas fəaliyyət istiqaməti üzrə təsnif edilir: əməliyyat, investisiya və maliyyələşdirmə fəaliyyəti.
Əməliyyat fəaliyyətindən pul axını
Bu istiqamət şirkətin əsas biznes fəaliyyətindən yaranan pul daxilolmaları və çıxışlarını əhatə edir. Müştərilərdən alınan ödənişlər, məhsul və xidmət satışlarından daxilolmalar, təchizatçılara ödənişlər, əməkhaqqı və vergilər əməliyyat pul axınının əsas elementləridir.
Məsələn, istehsal müəssisəsi məhsullarını sataraq müştərilərdən vəsait əldə edir, həmin vəsaitin bir hissəsini xammal alışına, işçilərin əməkhaqqına və digər istehsal xərclərinə yönəldir. Bu əməliyyatlar nəticəsində yaranan xalis pul hərəkəti şirkətin əsas fəaliyyətinin nə qədər vəsait yaratdığını göstərir.
Əməliyyat fəaliyyətindən davamlı olaraq müsbət pul axınının formalaşması şirkətin gündəlik fəaliyyətini öz resursları hesabına maliyyələşdirmək imkanını qiymətləndirmək baxımından vacibdir.
İnvestisiya fəaliyyətindən pul axını
İnvestisiya pul axını şirkətin uzunmüddətli aktivlərin əldə edilməsi və ya satılması ilə bağlı əməliyyatlarını əhatə edir. Yeni avadanlıqların alınması, istehsal müəssisəsinin genişləndirilməsi, daşınmaz əmlaka investisiya qoyuluşu və digər uzunmüddətli aktivlərin əldə edilməsi bu kateqoriyaya daxildir.
Məsələn, şirkət istehsal gücünü artırmaq üçün 200 min manatlıq yeni avadanlıq alır. Bu zaman həmin məbləğ müəssisənin investisiya fəaliyyətindən pul çıxışı kimi qeydə alınır. İnvestisiya fəaliyyətindən yaranan mənfi pul axını hər zaman maliyyə probleminə işarə etmir. Əgər şirkət gələcəkdə istehsal gücünü və gəlirlərini artırmaq məqsədilə yeni aktivlər əldə edirsə, bu, inkişaf strategiyasının bir hissəsi ola bilər.
Maliyyələşdirmə fəaliyyətindən pul axını
Bu istiqamət şirkətin kapital və borc vəsaitləri ilə bağlı əməliyyatlarını əhatə edir. Bank kreditlərinin alınması və qaytarılması, istiqrazların buraxılması, səhmlərin satılması, investorların vəsait qoyuluşu və səhmdarlara dividend ödənişləri bu kateqoriyaya daxildir. Məsələn, müəssisə fəaliyyətini genişləndirmək üçün bankdan 500 min manat kredit götürür. Bu məbləğ maliyyələşdirmə fəaliyyətindən pul daxilolması hesab olunur. Kreditin əsas borcunun qaytarılması isə pul çıxışı yaradır.
Bu üç istiqamətin ayrı-ayrılıqda təhlili şirkətin pul vəsaitlərini hansı mənbələrdən əldə etdiyini və hansı məqsədlər üçün istifadə etdiyini anlamağa imkan verir.
Gecikən ödənişlər biznesi necə çətin vəziyyətə salır?
Pul axını problemlərinin əsas səbəblərindən biri müştərilərdən ödənişlərin gec alınmasıdır. Xüsusilə məhsul və xidmətlərin nisyə, yaxud müəyyən müddət sonra ödəniş şərti ilə təqdim edildiyi biznes modellərində bu məsələ daha çox əhəmiyyət daşıyır. Şirkət satış həyata keçirsə də, müştəridən pul daxil olmayana qədər həmin vəsaiti yeni sifarişlərin maliyyələşdirilməsinə və gündəlik xərclərin qarşılanmasına yönəldə bilmir. Məsələn, tikinti materialları satan bir müəssisə ay ərzində 150 min manatlıq məhsul təqdim edir. Müştərilərlə razılaşmaya əsasən, ödənişlər 30-60 gün sonra həyata keçirilir. Bununla belə, müəssisənin təchizatçılara ödəniş müddəti 15 gün, əməkhaqqı və icarə öhdəlikləri isə aylıqdır.
Beləliklə, şirkətin pul çıxışları daxilolmalardan daha tez baş verir. Nəticədə müəssisə yeni məhsul almaq, əməkhaqqını ödəmək və digər öhdəliklərini yerinə yetirmək üçün əlavə maliyyə mənbəyinə ehtiyac duya bilər. Bəzi hallarda şirkətlər bu boşluğu bank kreditləri, overdraft və ya təchizatçıların təqdim etdiyi möhlətli ödəniş imkanları hesabına doldururlar. Lakin belə maliyyələşdirmə əlavə faiz və xidmət xərcləri yarada bilər.
Digər tərəfdən, müştərilərdən alınmalı olan vəsaitlərin gecikməsi zəncirvari təsir göstərə bilər. Şirkət öz təchizatçısına vaxtında ödəniş edə bilmədikdə, həmin təchizatçının da maliyyə planlaması pozulur. Bu səbəbdən pul axını problemi yalnız bir müəssisənin deyil, onun əməkdaşlıq etdiyi digər bizneslərin də fəaliyyətinə təsir göstərə bilər.
Ehtiyatlar və satışların artması da pul çatışmazlığı yarada bilər
Bizneslərdə pul axını problemləri yalnız ödənişlərin gecikməsi ilə əlaqəli deyil. Bəzən şirkətin satışlarını artırmaq və bazardakı mövqeyini gücləndirmək üçün həyata keçirdiyi qərarlar da sərbəst pul vəsaitlərinin azalmasına səbəb olur.
Bunlardan biri anbar ehtiyatlarının həddindən artıq artırılmasıdır. Müəssisə gələcəkdə tələbatın yüksələcəyini düşünərək böyük həcmdə məhsul və ya xammal ala bilər. Lakin həmin məhsulların satılması gözləniləndən uzun çəkərsə, biznesin vəsaiti anbarda dövriyyədən kənarda qala bilər.
Məsələn, pərakəndə satış şirkəti mövsümi tələbatı nəzərə alaraq 100 min manatlıq məhsul ehtiyatı yaradır. Lakin satışlar proqnozlaşdırılan səviyyədə olmadığı üçün məhsulların böyük hissəsi bir neçə ay anbarda qalır. Bu müddətdə şirkət həmin vəsaitdən əməkhaqqı, icarə və digər əməliyyat xərcləri üçün istifadə edə bilmir. Eyni problem sürətli böyümə mərhələsində olan şirkətlərdə də yarana bilər. Yeni filialların açılması, işçi sayının artırılması, istehsal gücünün genişləndirilməsi və marketinq xərclərinin yüksəldilməsi gələcəkdə gəlir gətirsə də, ilkin mərhələdə ciddi pul çıxışları yaradır.
Beləliklə, satışların və biznesin miqyasının artması avtomatik olaraq şirkətin maliyyə vəziyyətinin yaxşılaşması demək deyil. Böyümə ilə yanaşı, həmin artımı maliyyələşdirmək üçün kifayət qədər pul vəsaitinin olması da vacibdir.
Cash Flow Forecasting nədir?
Pul axınının idarə edilməsində əsas alətlərdən biri Cash Flow Forecasting, yəni pul axınının proqnozlaşdırılmasıdır. Bu yanaşma şirkətin gələcək dövrlərdə gözlənilən pul daxilolmalarını və çıxışlarını əvvəlcədən hesablamasına imkan verir.
Proqnozlaşdırma zamanı şirkət müştərilərdən alınacaq ödənişləri, satış planlarını, təchizatçılara borcları, əməkhaqqını, vergiləri, kredit ödənişlərini və digər xərcləri nəzərə alır.
Məsələn, müəssisə növbəti üç ay ərzində 300 min manat pul daxilolması gözləyir. Eyni müddətdə əməkhaqqı, icarə, xammal, vergi və digər ödənişlərin ümumi məbləği 280 min manat təşkil edir. İlk baxışdan şirkətin 20 min manat sərbəst vəsaiti qalacağı gözlənilir.
Lakin daxilolmaların böyük hissəsi üçüncü ayda, əsas ödənişlərin isə birinci və ikinci aylarda həyata keçirilməsi nəzərdə tutulursa, müəssisə aralıq dövrdə pul çatışmazlığı ilə üzləşə bilər.
Məhz buna görə pul axınının proqnozlaşdırılması yalnız aylıq və ya illik ümumi məbləğlərin hesablanmasından ibarət deyil. Ödənişlərin hansı tarixdə daxil olacağı və hansı tarixdə həyata keçiriləcəyi də nəzərə alınmalıdır. Şirkətlər bu məqsədlə həftəlik, aylıq və rüblük proqnozlar hazırlaya bilərlər. Xüsusilə kiçik və orta bizneslər üçün həftəlik pul axını planı yaxınlaşan ödənişləri və mümkün maliyyə çatışmazlığını əvvəlcədən müəyyənləşdirmək baxımından faydalıdır.
Pul axınını yaxşılaşdırmaq üçün biznes nə etməlidir?
Pul axınının idarə olunması yalnız xərcləri azaltmaqla məhdudlaşmır. Burada əsas məsələ daxilolmaların vaxtını və çıxışların strukturunu düzgün planlaşdırmaqdır.
İlk növbədə, şirkətlər müştərilərdən ödənişlərin vaxtında alınmasına diqqət yetirməlidirlər. Bunun üçün hesab-fakturaların gecikdirilmədən göndərilməsi, ödəniş tarixlərinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi və vaxtı keçmiş borcların mütəmadi izlənilməsi vacibdir.
Digər tərəfdən, bizneslər təchizatçılarla ödəniş şərtlərini də düzgün razılaşdırmalıdırlar. Məsələn, müştərilərdən ödənişlərin 30 gün ərzində alındığı halda, təchizatçılara ödəniş üçün 45 günlük müddətin razılaşdırılması şirkətə əlavə vaxt və maliyyə çevikliyi qazandıra bilər. Bu, əlbəttə, müqavilə şərtlərindən və tərəflərin razılığından asılıdır.
Anbar ehtiyatlarının idarə edilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Satış imkanlarından artıq məhsul almaq şirkətin vəsaitinin anbarda uzun müddət qalmasına səbəb ola bilər. Buna görə alış qərarları real tələbat və satış proqnozları əsasında verilməlidir.
Bundan başqa, müəssisələrin gözlənilməz xərclər və gəlir azalması ehtimalı üçün müəyyən pul ehtiyatı saxlaması məqsədəuyğundur. Belə ehtiyatlar satışların zəiflədiyi və ya müştərilərin ödənişləri gecikdirdiyi dövrlərdə biznesin gündəlik fəaliyyətini davam etdirməsinə kömək edə bilər.
Pul axını biznesin maliyyə dayanıqlılığını müəyyən edir
Şirkətin maliyyə vəziyyətini qiymətləndirərkən yalnız gəlir və mənfəət göstəricilərinə əsaslanmaq kifayət deyil. Müəssisənin öz öhdəliklərini vaxtında yerinə yetirmək, əməkdaşlarının əməkhaqqını ödəmək, təchizatçılarla hesablaşmaq və fəaliyyətini davam etdirmək üçün nə qədər sərbəst vəsaitə malik olması da nəzərə alınmalıdır.
Davamlı mənfi pul axını şirkətin əlavə borclanmaya ehtiyacını artıra, maliyyələşdirmə xərclərini yüksəldə və inkişaf planlarını məhdudlaşdıra bilər. Əksinə, pul daxilolmalarının və çıxışlarının düzgün planlaşdırılması müəssisəyə maliyyə resurslarından daha səmərəli istifadə etmək imkanı verir.
Biznesin uğuru yalnız nə qədər satması və nə qədər mənfəət əldə etməsi ilə deyil, əldə etdiyi vəsaiti nə vaxt və necə idarə etməsi ilə də ölçülür. Pul axınına nəzarət şirkətin gündəlik fəaliyyətinin davamlılığından tutmuş uzunmüddətli investisiya qərarlarına qədər bir çox istiqamətdə mühüm rol oynayır.
