Şəbnəm İbrahimxəlilova,Banco.az
Mobil bankçılıq, onlayn ödənişlər, məsafədən hesab açılması və süni intellekt əsaslı xidmətlər bank sektorunda rəqabətin əsas istiqamətlərinə çevrilib. Azərbaycanda da banklar müştərilərə daha sürətli və əlçatan xidmət göstərmək üçün rəqəmsal infrastrukturlarını genişləndirirlər. Lakin bu proses yalnız yeni mobil tətbiqlərin hazırlanması ilə məhdudlaşmır. Onun arxasında proqram təminatı, məlumat mərkəzləri, kibertəhlükəsizlik, server infrastrukturu və ixtisaslı kadrlar üçün böyük maliyyə xərcləri dayanır.
Bəs Azərbaycan bankları rəqəmsallaşmaya nə qədər investisiya yatırır? Bu xərclər bankların ümumi əməliyyat büdcəsində hansı paya malikdir və rəqəmsal transformasiya onların gəlirliliyinə necə təsir göstərir?
Rəqəmsal bankçılığa maraq artır
Azərbaycan bank sektorunda rəqəmsal xidmətlərin genişlənməsi son illərdə nəzərəçarpacaq sürət alıb. Müştərilər artıq bir çox bank əməliyyatını filiallara getmədən mobil tətbiqlər və internet bankçılıq vasitəsilə həyata keçirirlər.
Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatları əsasında “Trend” agentliyinin yaydığı məlumata görə, 2024-cü ildə bank müştərilərinin cari hesabları üzrə kağız daşıyıcıları və rəqəmsal bankçılıq kanalları vasitəsilə ümumilikdə 694,7 milyon köçürmə həyata keçirilib. Bu əməliyyatların say etibarilə 93,5 faizi rəqəmsal kanalların payına düşüb.
Həmin il internet bankçılıq vasitəsilə həyata keçirilən köçürmələrin həcmi 274,7 milyard manata, mobil bankçılıq vasitəsilə aparılan köçürmələrin həcmi isə 63,9 milyard manata çatıb. Mobil bankçılıq üzrə əməliyyatların həcmi əvvəlki illə müqayisədə 38 faiz artıb. Bu göstəricilər rəqəmsal kanalların artıq bank xidmətlərində əsas vasitələrdən birinə çevrildiyini göstərir. Başqa sözlə, müştərilərin bank əməliyyatlarını həyata keçirmək üçün filiallara müraciət etmək ehtiyacı getdikcə azalır.
Banklar rəqəmsallaşmaya nə qədər pul ayırır?
Mövzunun ən maraqlı tərəfi məhz maliyyə göstəriciləridir. Azərbaycan banklarının rəqəmsal transformasiyaya, informasiya texnologiyalarına və proqram təminatına ümumilikdə nə qədər vəsait yatırdığını göstərən aktual, vahid sektor statistikası açıq mənbələrdə dərc edilmir.
Bankların maliyyə hesabatlarında əməkhaqqı, inzibati, amortizasiya, texnologiya və digər əməliyyat xərcləri əks olunsa da, rəqəmsallaşmaya ayrılan investisiyalar bütün banklar üzrə eyni metodologiya ilə ayrıca açıqlanmır. Buna görə də sektor üzrə konkret ümumi investisiya məbləği göstərmək düzgün olmazdı. Bununla belə, mövcud məlumatlar bankların əməliyyat xərclərinin miqyasını və texnologiyaya ayrılan resursların əhəmiyyətini anlamağa imkan verir.
“Report”un 24 yanvar 2026-cı ildə dərc etdiyi məlumata əsasən, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən 22 bankın 2025-ci il üzrə əməliyyat xərcləri arasında ən yüksək göstəricilər “Kapital Bank”, Azərbaycan Beynəlxalq Bankı və “PAŞA Bank”da qeydə alınıb.
Belə ki, “Kapital Bank”ın əməliyyat xərcləri 1 milyard 355,4 milyon manat, Azərbaycan Beynəlxalq Bankının 1 milyard 14,9 milyon manat, “PAŞA Bank”ın isə 557,6 milyon manat təşkil edib.
Lakin bu məbləğlər yalnız rəqəmsallaşma xərclərini deyil, bankların bütün əməliyyat fəaliyyətini əhatə edir. Buraya əməkhaqqı, inzibati xərclər, texniki xidmətlər və digər istiqamətlər də daxildir. İnformasiya texnologiyaları xərcləri əməliyyat büdcəsinin mühüm hissəsidir.
Banklar texnologiyaya niyə bu qədər vəsait ayırır?
Rəqəmsallaşma banklar üçün sadəcə müasir görünmək və müştərilərə mobil tətbiq təqdim etmək məsələsi deyil. Bu, həm də əməliyyatların sürətləndirilməsi, yeni müştərilərin cəlb edilməsi və rəqabət üstünlüyünün qorunması vasitəsidir. Bankların texnologiyaya yatırdığı vəsaitlər əsasən bir neçə istiqamətə yönəlir.
İlk növbədə, mobil və internet bankçılıq sistemlərinin hazırlanması və təkmilləşdirilməsi mühüm yer tutur. Banklar müştərilərin hesab açmaq, pul köçürmək, kommunal ödənişlər etmək, kredit sifariş etmək və digər əməliyyatları daha rahat həyata keçirməsi üçün tətbiqlərini davamlı yeniləyirlər.
İkinci istiqamət kibertəhlükəsizlikdir. Rəqəmsal əməliyyatların həcmi artdıqca banklar üçün müştəri məlumatlarının qorunması, dələduzluğun qarşısının alınması və sistemlərin fasiləsiz fəaliyyəti daha vacib olur.
Üçüncü istiqamət isə süni intellekt və məlumatların təhlilidir. Banklar bu texnologiyalar vasitəsilə müştərilərin davranışlarını təhlil edə, kredit risklərini qiymətləndirə və xidmətləri fərdiləşdirə bilirlər.
Bundan əlavə, server infrastrukturu, bulud texnologiyaları, ödəniş sistemləri və digər texniki həllər də rəqəmsal transformasiyanın maliyyə yükünü artırır.
Azərbaycan bankları rəqəmsallaşmada hansı mərhələdədir?
“Deloitte” şirkətinin 2024-cü il üzrə “Digital Banking Maturity” araşdırmasının Azərbaycan bölməsində yerli bankların rəqəmsal xidmətlərinin genişləndirilməsi üçün əhəmiyyətli imkanların olduğu qeyd edilir.
Araşdırmaya əsasən, Azərbaycan bankları məlumat əldə edilməsi, hesab açılması, müştərinin sistemə qoşulması və gündəlik bank əməliyyatları kimi istiqamətlərdə nisbətən yaxşı nəticələr göstərirlər.
Bununla belə, bank xidmətlərindən istifadənin genişləndirilməsi, müştəri münasibətlərinin idarə edilməsi və hesabın rəqəmsal kanallarla bağlanması kimi mərhələlərdə inkişaf imkanları qalır.
“Deloitte” həmçinin bankların mobil tətbiqləri və internet səhifələrinin istifadəçi təcrübəsi baxımından təkmilləşdirilməsinə ehtiyac olduğunu vurğulayır. Chatbot texnologiyaları və süni intellektin tətbiqi də banklar üçün mühüm inkişaf istiqamətləri kimi göstərilir.
Bu qiymətləndirmə göstərir ki, rəqəmsallaşma yalnız xidmətlərin elektronlaşdırılması ilə bitmir. Əsas məqsəd müştərinin bankla bütün münasibətlərini mümkün qədər rahat və rəqəmsal formada idarə edə bilməsidir.
İlk baxışdan texnologiyaya böyük vəsait ayrılması bankların xərclərini artıran amil kimi görünə bilər. Lakin uzunmüddətli perspektivdə düzgün qurulmuş rəqəmsal sistemlər banklara əlavə gəlir imkanları da yaradır.
Məsələn, mobil tətbiq vasitəsilə daha çox müştəriyə xidmət göstərmək üçün fiziki filialların sayını eyni nisbətdə artırmağa ehtiyac qalmır. Avtomatlaşdırılmış sistemlər bəzi əməliyyatların daha sürətli həyata keçirilməsinə, insan əməyindən asılılığın azalmasına və xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsinə şərait yaradır.
Digər tərəfdən, rəqəmsal kanallar banklara müştərilərin maliyyə davranışları haqqında daha geniş məlumat əldə etmək imkanı verir. Bu məlumatlar əsasında fərdi kredit təklifləri, əmanət məhsulları, cashback proqramları və digər xidmətlər hazırlamaq mümkündür. Beləliklə, rəqəmsallaşma banklar üçün həm xərc, həm də gəlir yaradan strateji investisiya istiqamətidir.
